Zaćmienie Księżyca – 28 sierpnia 2026 r.

Większość z nas całkiem niedawno, czyli 12 sierpnia 2026 roku miała okazję być świadkami wyjątkowego zjawiska, czyli częściowego zaćmienia Słońca. Do pięknych zjawisk rozświetlających sierpniowe niebo tego wieczoru należały również niewątpliwie „spadające gwiazdy” czyli Perseidy (jeden z rojów meteorów), których apogeum miało miejsce w tym samym czasie. Dla miłośników astronomii dobrą wiadomością jest fakt, że kosmiczna maszyneria nie zwalnia i już w najbliższy piątek (28.08.2026) będziemy mogli podziwiać kolejne niezwykłe wydarzenie jakim będzie zaćmienie Księżyca. Film, który bardzo dobrze wizualizuje przebieg całego zjawiska jest dostępny na oficjalnym kanale YouTube NASA: https://www.youtube.com/watch?v=mbT50-rppaU.

Naukowcy wyróżniają trzy rodzaje zaćmień Księżyca: całkowite, częściowe i półcieniowe. Tym razem zaćmienie Księżyca będzie częściowe. Rozpocznie się o świcie około godziny 4:30 natomiast już pół godziny później, o godzinie 5:00 prawie połowa srebrnego globu będzie przysłonięta cieniem naszej planety. Maksimum zjawiska przypadnie w okolicach 06:12 natomiast w tym czasie będzie już po wschodzie Słońca a Księżyc zniknie niestety za zachodnim horyzontem.  Ze względu na fakt, że Księżyc w trakcie zaćmienia będzie blisko widnokręgu rekomenduje się przyjęcie odpowiedniego punktu obserwacyjnego najlepiej na wzniesieniu, wysokim punkcie obserwacyjnym lub miejscu, w którym linia horyzontu nie jest przysłonięta roślinnością czy też wysokimi zabudowaniami.

Obserwacja zaćmienia Księżyca nie wymaga specjalistycznego sprzętu ani żadnych filtrów ochronnych – w przeciwieństwie do zaćmienia Słońca jest ono całkowicie bezpieczne dla wzroku i można je bez obaw oglądać gołym okiem, a lornetka lub niewielki teleskop pozwolą dostrzec więcej szczegółów powierzchni Księżyca oraz śledzić, jak cień Ziemi przesuwa się po jego tarczy. Warto wybrać miejsce z możliwie odsłoniętym i ciemnym niebem, wygodnie się rozsiąść i obserwować kolejne etapy zjawiska, zwracając uwagę nie tylko na stopniowe pogrążanie się Księżyca w cieniu, lecz także na zmianę jego barwy – podczas fazy całkowitej może przybrać odcień miedziany, pomarańczowy lub głęboko czerwony. Pomocną w określeniu jasności Księżyca może być skala Danjona czyli pięciostopniowa, umowna skala służąca do oceny jasności i barwy Księżyca podczas fazy całkowitego zaćmienia, od bardzo ciemnego (L=0) do bardzo jasnego (L=4).

Dlaczego podczas zaćmienia powierzchnia Księżyca staje się czerwona? To zjawisko jest szczególnie ciekawe, ponieważ czerwony Księżyc nie jest efektem „świecenia” jego powierzchni. Księżyc nadal jedynie odbija światło słoneczne, tyle że podczas zaćmienia światło to dociera do niego w bardzo szczególny sposób – po przejściu przez atmosferę Ziemi. Ziemia blokuje bezpośrednie światło słoneczne, dlatego Księżyc powinien teoretycznie całkowicie zniknąć jednak atmosfera naszej planety „wygina” ten prosty scenariusz. Część promieni słonecznych przechodzi przez atmosferę Ziemi, zostaje w niej rozproszona i załamana, a następnie trafia w obszar cienia i delikatnie oświetla powierzchnię Księżyca. NASA opisuje atmosferę Ziemi jako swego rodzaju pierścieniową soczewkę, która załamuje światło w kierunku ziemskiego cienia.

Kluczowe znaczenie ma tutaj rozpraszanie Rayleigha – to samo zjawisko, które sprawia, że w pogodny dzień niebo jest niebieskie, a zachodzące Słońce przybiera pomarańczową lub czerwoną barwę. Światło słoneczne wydaje nam się białe, ale w rzeczywistości jest mieszaniną wielu długości fal. Fale krótsze, odpowiadające przede wszystkim światłu niebieskiemu i fioletowemu, znacznie łatwiej ulegają rozproszeniu na cząsteczkach atmosfery niż fale dłuższe – czerwone i pomarańczowe. W rezultacie, gdy światło pokonuje długą drogę przez atmosferę, jego niebieskie składowe są w dużej mierze rozpraszane na boki, podczas gdy więcej światła czerwonego dociera dalej.

Pomimo tego, że na Księżyc wciąż dociera pewna ilość światła rozproszonego przez atmosferę naszej planety, podczas zaćmienia powierzchnia Księżyca gwałtownie się wychładza. Jest to bardzo duże wyzwania np. dla satelitów znajdujących się na orbicie Księżyca. Jedną z nich jest np. Lunar Reconnaissance Orbiter, czyli orbiter należący do NASA, który większą część energii niezbędnej do jego zasilania pozyskuje z paneli słonecznych. W związku z powyższym podczas zaćmienia amerykańscy naukowcy w celu oszczędzania energii wyłączają większość instrumentów zostawiając natomiast instrument Diviner służący do obserwacji jak regolit księżycowy, czyli najbardziej zewnętrzna, zwietrzała warstwa skał pokrywających powierzchnię srebrnego globu reaguje na gwałtowne zmiany temperatury.

Zaćmienie stanowi również doskonałą okazję do rozpoczęcia przygody z astrofotografią: nawet aparat z teleobiektywem ustawiony na stabilnym statywie pozwoli wykonać efektowne zdjęcia, choć warto pamiętać, że jasność Księżyca zmienia się w trakcie zjawiska bardzo wyraźnie, dlatego dobrze jest eksperymentować z czasem otwarcia migawki, ekspozycją, a także czułością ISO i wykonać całą serię fotografii. Można również spróbować uchwycić szerszy kadr, w którym obok zaćmionego Księżyca znajdą się gwiazdy lub ziemski krajobraz – takie zdjęcia często najlepiej oddają niezwykłą atmosferę tego wydarzenia.

Osoby zainteresowane zachęcamy również do zapoznania się do materiałami dotyczycącymi astrofotografii np. tymi anglojęzycznymi artykułami: https://skyandtelescope.org/stargazing-and-observing/observing-and-photographing-lunar-eclipses lub https://skyandtelescope.org/astronomy-resources/astrophotography-tips/basic-lunar-imaging-031020167 .

Zaćmienia Księżyca od dawna odgrywają ważną rolę w poznawaniu Ziemi i jej ruchu w przestrzeni kosmicznej. Już w starożytnej Grecji zauważono, że podczas zaćmień Księżyca cień Ziemi ma zawsze zaokrąglony kształt. Arystoteles wykorzystał tę obserwację jako jeden z argumentów przemawiających za kulistością Ziemi: uznał, że tylko kula może rzucać okrągły cień niezależnie od kierunku, z którego jest oświetlana.

Kalendarz nadchodzących zaćmień Księżyca można śledzić również na oficjalnej stronie NASA: https://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEdecade/LEdecade2021.html.

Głęboko wierzymy, że odgrywający się na niebie spektakl z Księżycem w roli głównej wynagrodzi wczesną pobudkę i będzie wspaniałym początkiem piątku!

Źródła:

• https://science.nasa.gov/moon/eclipses/
• https://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEdecade/LEdecade2021.html
• https://eclipse.gsfc.nasa.gov/LEcat5/appearance.html
• https://spaceplace.nasa.gov/blue-sky/en/
• https://www.jpl.nasa.gov/edu/resources/teachable-moment/how-to-watch-a-total-lunar-eclipse-and-get-students-observing-the-moon
• https://skyandtelescope.org/stargazing-and-observing/observing-and-photographing-lunar-eclipseshttps://skyandtelescope.org/astronomy-resources/astrophotography-tips/basic-lunar-imaging-031020167